Ο νεαρός αριστοκράτης Λεφ Νικολάγιεβιτς Τολστόι κατατάσσεται εθελοντής στον ρωσικό αυτοκρατορικό στρατό στον Καύκασο και γοητεύεται από την πολεμική φήμη, την ακλόνητη θέληση και την υπερήφανη ακαμψία του Αβάρου φύλαρχου Χατζη-Μουράτ, ενώ δεν αποχωρίζεται ποτέ τα τετράδιά του. Καταγράφει τα πάντα, διορθώνει, σκιαγραφεί τοπία και ανθρώπινους χαρακτήρες. Στα ημερολόγιά του εξασκεί το ύφος του, εξελίσσει τη ματιά του στη γραφή. Ο Καύκασος είναι ο τόπος όπου θα γεννηθεί ως συγγραφέας, ο πεζογραφικός του Παρνασσός.

«Μπαίνοντας στην ευρύχωρη αίθουσα με το τεράστιο γραφείο και τα μεγάλα παράθυρα με τις πράσινες γρίλιες, ο Χατζη-Μουράτ έβαλε τις μικρές ηλιοκαμένες του παλάμες στο σημείο εκείνο του Θώρακα όπου απανώτιζε η λευκή τσερκέσκα και αργά, ευδιάκριτα και με σεβασμό, είπε στη διάλεκτο κουμίκ την οποία μιλούσε καλά, χαμηλώνοντας τα μάτια του:
‘’Παραδίνομαι στην υψηλή προστασία του μεγάλου αυτοκράτορα και τη δική σας. Υπόσχομαι να υπηρετήσω πιστά, μέχρι την τελευταία σταγόνα αίματός μου, τον λευκό αυτοκράτορα και ελπίζω να είμαι χρήσιμος στον πόλεμο με τον Σαμήλ, εχθρό δικό μου και δικό σας’’».

Η νουβέλα Χατζη-Μουράτ, βαθύτατα αντιπολεμικό έργο του καθιερωμένου και πασίγνωστου πλέον Τολστόι κυκλοφορεί σχεδόν μισό αιώνα μετά την τραγική κατάληξη του καυκάσιου πολεμιστή που ενέπνευσε τον συγγραφέα. Θεωρείται το τελευταίο σπουδαίο έργο του Ρώσου κλασικού.