Γράφει: Λεύκη Σαραντινού

Η Ελένη Γιαννακάκη γεννήθηκε το 1955 στο Ρέθυµνο. Έχει διδάξει νεοελληνική λογοτεχνία στα πανεπιστήµια της Κρήτης και της Οξφόρδης.

Το πρώτο της µυθιστόρηµα, Περί ορέξεως και άλλων δεινών (Εστία, 2001), τιµήθηκε µε το Βραβείο Πρωτοεµφανιζόµενου Συγγραφέα του περιοδικού Διαβάζω. Το µυθιστόρηµά της Τα Χερουβείµ της µοκέτας (Εστία, 2006· γαλλική µετάφραση: Les Cherubins de la moquette, Actes Sud, 2010) ήταν υποψήφιο για το Prix Mediterranee Etranger. Το 2010 κυκλοφόρησε το µυθιστόρηµά της Σναφ (Εστία).

Από τις Εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν τα µυθιστορήµατά της Σκούρο γκρι, σχεδόν µαύρο (2016), Ρέκβιεµ για µια Οκτάβια (2020) και Κρητικό πιλάφι (2026). Εδώ στο Bookia μας μίλησε κυρίως για το τελευταίο συγγραφικό της πόνημα, αλλά και για το έργο της και τη λογοτεχνία γενικότερα.

Το «Κρητικό πιλάφι» είναι ένα έργο που κυοφορούσατε καιρό, ένα έργο που πάντα θέλατε να γράψετε, ή προέκυψε ξαφνικά ως σκέψη και ιδέα;

Όχι καθόλου. Έγραφα κάτι άλλο όταν μου κίνησε την προσοχή η συμπεριφορά  της Καρυστιανού. Το γεγονός δηλαδή ότι επεδίωξε πολιτική καριέρα εκμεταλλευόμενη τη δημοσιότητα που απέκτησε με τον θάνατο της κόρης της. Αποφάσισα να δώσω με το βιβλίο μου μια εναλλακτική προσέγγιση του πόνου μιας μάνας, και ίσως ενός γονιού γενικότερα, για την απώλεια παιδιού/παιδιών.

Η Κρήτη ως περιοχή είναι πολύ ιδιαίτερη και ασκεί μεγάλη επίδραση στη συνολικότερη ελληνική κουλτούρα. Αυτή η κουλτούρα περιλαμβάνει, βέβαια, και άσχημες όψεις, όπως η κρητική βεντέτα. Ποια είναι, λοιπόν, τα στοιχεία που πρέπει να κρατήσουν και να αφομοιώσουν από την Κρήτη οι υπόλοιποι Έλληνες; Σε τι διαφέρει, κατά βάση, ένας Κρητικός από έναν Έλληνα της άλλης Ελλάδας;

Αν αρχίσουμε να μιλάμε για τα καλά ή τα κακά της Κρήτης θα πέσουμε σε σερεότυπα. Δεν πιστεύω ότι οι Κρητικοί είναι ένας ομοιογενής πληθυσμός που συμπεριφέρεται με τον άλφα ή βήτα τρόπο -  οι άνθρωποι διαφέρουμε μεταξύ μας σε όλα τα θέματα και αγκαλιάζουμε την κουλτούρα που μας περιβάλλει σε διαφορετικό βαθμό, ανάλογα με το χαρακτήρα μας, την εκπαίδευση που έχουμε λάβει, τις συνθήκες της ζωής μας κλπ.. Όταν μιλώ για αρνητικές πλευρές της Κρήτης αναφέρομαι σε συγκεκριμένες ομάδες που ώθησαν την καλώς εννοούμενη περηφάνια και όμορφες πλευρές της ντόπιας παράδοσης σε τέτοιες ακραίες πεποιθήσεις και συμπεριφορές ώστε πια να εμπίπτουν στο ποινικό δίκαιο. Δεν είμαι σίγουρη απ’ την άλλη πόσο η  κουλτούρα της Κρήτης επηρεάζει την αντίστοιχη της υπόλοιπης Ελλάδας και ούτε κατά πόσο η υπόλοιπη χώρα «πρέπει» να κρατήσει πράγματα απ’ αυτήν, εκτός ίσως από τη φιλοξενία – που κι αυτή φθίνει σταδιακά λόγω τουρισμού - και οπωσδήποτε από την ντόπια κουζίνα. Τώρα, για να απαντήσω τόσο συνοπτικά σε τι διαφέρει ένας Κρητικός από κάποιον απ’ την υπόλοιπη Ελλάδα θα πρέπει πρώτα να ρωτήσω σε ποιον Κρητικό αναφερόμαστε; Στον ήσυχο, σκεπτόμενο, ευσυνείδητο Κρητικό ή σ’ αυτόν που έχει αναγάγει τη μαγκιά και τη ματσίλα σε αξίες ζωής; Χρησιμοποιώ αρσενικό άρθρο έδώ γιατί δεν νομίζω ότι η Κρητικιά διαφέρει πολύ από κάποια άλλη Ελληνίδα, τουλάχιστον σήμερα πια, εκτός ίσως από εκείνες που βρίσκονται στο ‘μάτι’ μιας βεντέτας και αναγκάζονται εκ των πραγμάτων ή λόγω εθιμικού κώδικα να δράσουν κατά ένα συγκεκριμένο τρόπο.

Γιατί επιλέξατε το πιλάφι ως τίτλο του βιβλίου σας και σύμβολο της κρητικής κουζίνας και όχι, ας πούμε, το αντικριστό, τους χοχλιούς ή τα καλιτσούνια;

Διότι το πιλάφι (ρύζι βρασμένο σε ζωμό) – και όχι το αντικρυστό ή οι χοχλιοί - αποτελεί βασικό είδος φαγητού (αυτό που ονομάζεται staple στην αγγλική) και όχι μόνο ένα εορταστικό/’επίσημο’ πιάτο της κρητικής κουζίνας. Απ’ την άλλη, εδώ χρησιμοποιείται και μεταφορικά σε σχέση με τον ρόλο του ρυζιού/πιλαφιού στον κρητικό γάμο - μια εμπειρία που τα παιδιά της ποτέ δεν θα βιώσουν (ως πρωταγωνιστές).

Στο βιβλίο σας ασκείτε κριτική στην ελληνική πολιτεία σχετικά με την κατάσταση των δρόμων στο νησί και τον αριθμό των νεκρών που χάνουν τη ζωή τους κάθε χρόνο στον ΒΟΑΚ. Σε αυτούς τους νεκρούς, μάλιστα, αφιερώνεται και το βιβλίο σας. Πιστεύετε ότι νέος δρόμος που κατασκευάζεται στο νησί δεν θα ολοκληρωθεί και δεν θα αλλάξει επιτέλους αυτή την κατάσταση;

Πιστεύω ότι κάποια στιγμή, αργά ή γρήγορα θα τελειώσει ο ΒΟΑΚ. Οπωσδήποτε θα βοηθήσει στην αποφυγή αρκετών δυστυχημάτων. Δυστυχώς ένας ευρωπαικών προδιαγραφών αυτοκινητόδρομος από μόνος του δεν αρκεί για να σώσει την κατάσταση αν δεν αλλάξει μαζί και η νοοτροπία των οδηγών (επικίνδυνα προσπεράσματα στο πλαίσιο επίδειξης μαγκιάς, κατανάλωση αλκοόλ πριν την οδήγηση κλπ) και αν η πολιτεία δεν αυστηροποιήσει τον Κ.Ο.Κ. Και κυρίως, αν δεν φροντίσει ώστε να μην ΄σβήνονται’ οι παραβάσεις ρουσφετολογικά, που μέχρι πρότινος γινόταν κατά κόρον.

Για ποιον λόγο η πρωταγωνίστρια του βιβλίου σας, η Αλεξάνδρα, μας αφηγείται τη ζωή και τη σκέψη της καθώς μαγειρεύει; Υπήρχε κάποιος συγκεκριμένος λόγος που επιλέξατε το μαγείρεμα ως δραστηριότητα;

Το μαγείρεμα ήταν, τουλάχιστον για τις μεγαλύτερης ηλικίας γυναίκες, μια σαφώς γυναικεία ενασχόληση, ουσιαστικά υποχρέωση, ως μέρος της φροντίδας της οικογένειας και κυρίως των αρρένων μελών της. Αλλά και ανθρωπολογικά, στους περισσότερους πολιτισμούς στον πλανήτη, η γυναίκα ήταν και είναι η ‘τροφός’ της οικογένειας, μιας και της έχουν αρνηθεί άλλους ρόλους. Θυμάμαι ως μικρό κορίτσι την επωδό, τόσο απ’ τη μάννα μου, όσο και από θείες, γειτόνισσες κλπ ότι έπρεπε να μάθω να μαγειρεύω γιατί «τι θα τάιζα αργότερα τον άνδρα μου»; Έμαθα να μαγειρεύω τελικά, όχι για να ταίζω τον άνδρα μου αλλά γιατί συνειδητοποίησα δυο πράγματα: πρώτον ότι το φαγητό και τα γλυκά μου άρεσαν παρά πολύ και δεν είχα την οικονομική δυνατότητα να τρώγω πάντα έξω και δεύτερον ότι η μαγειρική όπως και η ζαχαροπλαστική συνεπάγονται μια ιδιαίτερη δημιουργικότητα, τουλάχιστον για μένα. Η ηρωίδα μου λοιπόν επαναλαμβάνει εδώ αυτό που έκανε μια ζωή για την οικογένειά της, και μάλιστα φτιάχνει τα πιάτα που θυμάται πως άρεσαν στα παιδιά της. Παράλληλα ανακαλεί περιστατικά απ’ τη ζωή της προσπαθώντας να αποφύγει μέχρι το μεσημέρι, όπως μας λέει,  θύμισες από τα πιο τραγικά γεγονότα που τη σημάδεψαν.

Το βιβλίο σας θίγει με έμμεσο τρόπο το ζήτημα της ευθανασίας όταν  δεν υπάρχει πια καμία ποιότητα ζωής για τον ασθενή. Θεωρείτε ότι στην Ελλάδα-και στην Ευρώπη γενικά- η νομοθεσία είναι οπισθοδρομική και συντηρητική στο συγκεκριμένο ζήτημα;

Δεν είμαι σίγουρη ότο ο χαρακτηρισμός «οπισθοδρομική» θα ταίριαζε εδώ δεδομένου ότι η ευθανασία ως γνωστόν αποτελεί ένα μείζον φιλοσοφικό και ηθικό ζήτημα που δεν σχετίζεται με προδευτικότητα ή εκσυγχρονισμό. Ουσιαστικά αφορά, κατ’ εμέ και όχι μόνο, μια στοιχειώδη ελευθερία του ατόμου (ανάλογη μ’ αυτήν του δικαιώματος στη ζωή), του να μπορεί δηλαδή να επιλέξει το χρόνο και τον τρόπο του θανάτου του. Οπωσδήποτε υπάρχει ένα κενό στην νομοθεσία τόσο στην Ελλάδα όσο και σε πλείστες άλλες χώρες καθώς θα πρέπει να εξασφαλιστούν όλες οι παράμετροι και οι συνθήκες που εγγυώνται ότι ο ευθανατούμενος επιθυμεί πραγματικά τα τερματίσει τη ζωή του, προς αποφυγήν παράνομων ή ακόμη και εγκληματικών ενεργειών εις βάρος του. Προσωπικά είμαι υπέρ της ευθανασίας εφόσον βάσει συγκεκριμένων κριτηρίων εξασφαλίζεται ότι αυτή είναι η πραγματική επιθυμία ενός ανθρώπου, ειδικά σε μια χώρα σαν την Ελλάδα που ο νόμος ερμηνεύεται συχνά κατά το δοκούν και ο θεσμός της δικαιοσύνης έχει πολλές τρύπες και μπαλώματα.

Τελικά τι ακριβώς είναι το «Κρητικό πιλάφι»;  Μία στηλίτευση της πατριαρχίας; Η κριτική για την αδιαφορία της πολιτείας πάνω στο φλέγον ζήτημα των δρόμων; Η περιγραφή της οδύνη μιας μάνας και η έκθεση του θέματος της μητρικής αγάπης και της απώλειας γενικά; Ή μήπως μία παρουσίαση της κρητικής κουλτούρας στους υπόλοιπους Έλληνες;

Ως συγγραφέας μπορώ να πω ότι επεχείρησα να εξερευνήσω μια συγκεκριμένη έκφανση της μητρότητας, αυτή που αφορά το πένθος για την απώλεια παιδιού, δεδομένου ότι, όπως είπα και πριν, οι άνθρωποι είμαστε αρκετά διαφορετικοί μεταξύ μας το ίδιο και οι μητέρες. Η εμπειρία της μητρότητας συνεπάγεται  ένα ευρύ φάσμα συναισθημάτων και συμπεριφορών τόσο μεταξύ των ανθρώπων όσο και στο ζωικό βασίλειο. Αν τα κατάφερα βέβαια να δώσω αυτό που σκόπευα είναι ένα άλλο ζήτημα - αλλά κι ούτε θα μ’ ενοχλούσε αν οι αναγνώστες/στριές μου έβλεπαν διαφορετικά πράγματα εκεί μέσα.

Σας ευχαριστώ θερμά.