Γράφει: Πόπη Ξοφάκη

Πώς γεννήθηκε η ιδέα μιας ιστορίας που συνδέει τη διάσπαση προσοχής με την τέχνη;

Από μικρή αισθανόμουν πως ό,τι δημιουργούμε συνδέεται με τον τρόπο που σκεφτόμαστε · όχι με την έννοια της αυστηρής λογικής, αλλά με την ελεύθερη ροή ιδεών. Όταν ξεκίνησα να ζωγραφίζω ως παιδί, άρχισα να συνειδητοποιώ πως οι σκέψεις μου δεν ακολουθούσαν μια γραμμική πορεία· άλλαζαν γρήγορα κατεύθυνση και αυτό αποτυπωνόταν στα έργα μου. Αυτή η εμπειρία με οδήγησε σταδιακά στη  σύνδεση της αφηρημένης τέχνης με τη ΔΕΠΥ. Έτσι  στοχεύω να αναδείξω ότι και τα δύο, παρότι διαφορετικά, δεν είναι πάντα εύκολο να γίνουν άμεσα κατανοητά. Συχνά απαιτούν χρόνο, παρατήρηση και μια πιο ανοιχτή ματιά για να τα προσεγγίσει κανείς. Όπως ένα αφηρημένο έργο δεν «διαβάζεται» με την πρώτη ματιά αλλά αποκαλύπτεται σταδιακά, έτσι και ένας τρόπος σκέψης που κινείται με τον δικό του ρυθμό χρειάζεται χώρο και αποδοχή για να γίνει αντιληπτός. 

Τι σημαίνει για εσάς η “αφηρημάδα” μέσα σε έναν κόσμο που ζητά διαρκώς συγκέντρωση;

Σήμερα, τόσο τα παιδιά όσο και οι ενήλικες καλούνται να επεξεργαστούν έναν πολύ μεγάλο όγκο πληροφοριών, μέσα σε ένα πλαίσιο που συχνά προωθεί έναν ενιαίο τρόπο συγκέντρωσης και σκέψης. Αυτό δεν αφήνει πάντα χώρο για διαφορετικό βηματισμό ως προς την επεξεργασία. Η ‘’αφηρημάδα΄΄, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να αποτελεί και μια μορφή εσωτερικής αυτορρύθμισης - μια στιγμιαία απομάκρυνση που επιτρέπει στο μυαλό να οργανώσει όλες τις πληροφορίες και τελικά να επιστρέψει με μεγαλύτερη διαύγεια και δημιουργικότητα σε αυτό που καλείται να κάνει. Πολλοί είναι και οι καλλιτέχνες που τόλμησαν να λειτουργήσουν έξω από τον «αναμενόμενο» τρόπο αντίληψης, κατάφεραν να δημιουργήσουν κάτι νέο και να ανοίξουν δρόμους σε εποχές που αυτό έμοιαζε δύσκολο έως και αδύνατο. Έτσι άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο της δημιουργίας σήμερα και ανέτρεψαν τα δεδομένα. 

Πώς μπορεί η τέχνη να γίνει χώρος έκφρασης για ένα παιδί που δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί;

Ένα παιδί που δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί μπορεί να βρει μέσα στην τέχνη έναν πιο ελεύθερο και λειτουργικό χώρο, καθώς εκεί η φαντασία και η εξερεύνηση αποτελούν το βασικό ζητούμενο. Ως εκπαιδευτικός, και εγώ, εστιάζω κυρίως στην «τέχνη της διαδικασίας» και λιγότερο στην «τέχνη του αποτελέσματος». Σημασία δεν έχει τόσο το τελικό έργο, όσο η εμπειρία του παιδιού μέσα στη δημιουργία, κάτι που διαφοροποιείται από πολλά άλλα γνωστικά αντικείμενα, όπου συχνά κυριαρχεί η λογική του «σωστού» και του «λάθους». 

Πότε ο ήρωας αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του όχι ως “πρόβλημα”, αλλά ως κάτι μοναδικό;

Ο ήρωας κατά τη διάρκεια του παραμυθιού δεν παύει να πιστεύει στον εαυτό του και να νιώθει μοναδικός, ακόμη κι αν κάποιες στιγμές βιώνει μοναξιά ή στενοχώρια. Η αμφισβήτηση προέρχεται κυρίως από το περιβάλλον του, που δυσκολεύεται να κατανοήσει τη συμπεριφορά του. Ο πίνακας παρότι επηρεάζεται στιγμιαία από τα υλικά και τα παιδιά στο εργαστήρι, επιστρέφει γρήγορα με καθαρό μυαλό και με τη βοήθεια της Αλκυόνης, αντιλαμβάνεται ότι η «ζημιά» με το σπασμένο βάζο μπορεί να διορθωθεί. Εκείνος συμμετέχει ενεργά σε αυτή τη διαδικασία: αποδέχεται αρχικά την πρόταση της Αλκυόνης να τον ζωγραφίσει και στην συνέχεια φτάνει μέχρι και το σημείο της αυτοθυσίας, προσφέροντας κομμάτια από τον καμβά του στο σπασμένο βάζο. Έτσι ο πίνακας πειραματίζεται με την αφηρημένη τέχνη μέσω του βάζου ενώ ταυτόχρονα μεταμορφώνεται σε αυτήν με το καινούργιο σχήμα που παίρνει. Όταν του δίνεται χρόνος και χώρος, αξιοποιεί όλα τα στοιχεία του, κυριολεκτικά και μεταφορικά, και ξαναβρίσκει τη χαρά του ενώ οι υπόλοιποι αναγνωρίζουν την αξία που ο ίδιος δεν αμφισβήτησε ποτέ ότι έχει.

Πόσο σημαντικό είναι για ένα παιδί με ΔΕΠΥ να νιώθει ότι ανήκει;

Η ανάγκη να ανήκουμε είναι θεμελιώδης, ειδικά όταν μιλάμε για τα παιδιά, καθώς επηρεάζει άμεσα την ανάπτυξη και την αυτοπεποίθησή τους. Όσον αφορά τα παιδιά με ΔΕΠΥ, θεωρώ πως, επειδή συχνά αντιμετωπίζουν επιπλέον δυσκολίες στην καθημερινότητά τους, είναι ακόμη πιο σημαντικό να μην επιβαρύνονται μέσα στο εκπαιδευτικό ή κοινωνικό πλαίσιο. Αντίθετα, όπως όλα τα παιδιά, χρειάζονται κατανόηση, αποδοχή και ένα υποστηρικτικό περιβάλλον. Όταν ένα παιδί νιώθει ότι ανήκει, μπορεί να δει τη διαφορετικότητά του ως ένα κομμάτι της ταυτότητάς του που έχει αξία.

Πιστεύετε ότι η διαφορετικότητα αναγνωρίζεται πραγματικά ή απλώς “ανεχόμαστε” ό,τι δεν κατανοούμε;

Είναι πολύ σημαντικό να αναγνωρίζουμε τις διαφορές μας με τους άλλους, καθώς αυτό αποτελεί βασικό κομμάτι της αυτογνωσίας και της διαμόρφωσης της ταυτότητάς μας. Η αποδοχή της διαφορετικότητας, ωστόσο, δεν είναι πάντα αυτονόητη· σε αρκετές περιπτώσεις, αυτό που ορίζεται ως «αποδοχή» βρίσκεται ακόμη σε ένα αρχικό στάδιο απέναντι σε ό,τι δεν είναι πλήρως κατανοητό. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει πάντα η δυνατότητα να έρθουμε πιο κοντά και να προσεγγίσουμε αυτό που δεν κατανοούμε πλήρως, μια ανάγκη η οποία καλλιεργείται μέσα από τα κατάλληλα ερεθίσματα. Κάθε μικρό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση έχει αξία, ακόμη κι αν φαίνεται αργό.

Υπάρχει κάποιο σημείο στο βιβλίο που σας αγγίζει προσωπικά;

Η στιγμή που ο πίνακας αναρωτιέται, μετά τη ζημιά που έχει κάνει, τι θα του συμβεί, είναι το σημείο που με αγγίζει περισσότερο από όλα στην ιστορία. Πολλές φορές έχω πιάσει τον εαυτό μου να σκέφτεται αυτή την αγωνία της ευθύνης, εκείνη τη σιωπηλή στιγμή που συνειδητοποιείς την αστοχία σου και περιμένεις τις συνέπειες, όχι μόνο εξωτερικά αλλά και μέσα σου: προσπαθείς να καταλάβεις τι σημαίνει αυτό που έγινε και πώς θα σε αλλάξει.

Τι θα θέλατε να καταλάβουν οι γονείς μέσα από αυτή την ιστορία;

Οι γονείς μπορούν να αντλήσουν πολλές αφορμές για συζήτηση μέσα από τη συγκεκριμένη ιστορία και να μιλήσουν στα παιδιά τους σχετικά με την τέχνη, τη διαφορετικότητα και τη δημιουργία. Για εμένα, όμως, το πιο σημαντικό μήνυμα που μπορούν να κρατήσουν οι ίδιοι ως γονείς είναι πως, ανεξάρτητα από τον χαρακτήρα της ιστορίας με τον οποίο ταυτίζεται το παιδί - είτε είναι ο πίνακας, είτε η Αλκυόνη, είτε τα παιδιά στο εργαστήρι - όλοι αποτελούν μέρος μιας αλυσίδας αλληλεπίδρασης, όπου ο ένας επηρεάζει και διαμορφώνει τον άλλον. Μέσα από αυτή τη δυναμική σχέση αναδεικνύεται πως η εξέλιξη δεν είναι ατομική υπόθεση, αλλά μια κοινή διαδικασία που χτίζεται μέσα από τη σύνδεση και την κατανόηση.

Αν ένα παιδί που νιώθει “εκτός πλαισίου” διαβάσει το βιβλίο σας, τι θα θέλατε να πάρει μαζί του;

Είναι πολύ σημαντικό κάθε παιδί να καταλάβει από νωρίς πως, αν νιώθει «εκτός πλαισίου», ίσως το συγκεκριμένο πλαίσιο να μην ανταποκρίνεται στη δική του ιδιοσυγκρασία ή ανάγκη. Τα πλαίσια, όπως και οι σχέσεις, δεν είναι στατικά αλλά εξελίσσονται, και είναι φυσικό κάποιες φορές να αλλάζουν ή να παύουν να λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο. Αυτό δεν είναι λόγος απογοήτευσης αλλά μια σημαντική συνειδητοποίηση για τον τρόπο που λειτουργεί ο κόσμος γύρω μας.  Παράλληλα, το «πλαίσιο» ενός παιδιού μπορεί να μην περιορίζεται μόνο στους ανθρώπους γύρω του· μπορεί να είναι ένα βιβλίο, μια ιστορία, μια κατασκευή ή οτιδήποτε γεννά η φαντασία του. Με αυτόν τον τρόπο, κάθε παιδί μπορεί να δημιουργεί ένα προσωπικό, σταθερό εσωτερικό πλαίσιο που δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το εξωτερικό περιβάλλον. Όπως και ο πίνακας, που, παρότι είχε τη συντροφιά της Αλκυόνης, συνέχισε να δημιουργεί και να βρίσκει νόημα μέσα στο ίδιο του το έργο, έτσι και τα παιδιά μπορούν να ανακαλύπτουν την χαρά και την ασφάλεια μέσα σε μια εμπειρία τους. Η κοινωνικότητα είναι φυσικά πολύτιμη, αλλά εξίσου σημαντικό είναι τα παιδιά να μάθουν να αισθάνονται καλά και με τον εαυτό τους, ώστε να μπορούν να σταθούν με ασφάλεια σε διαφορετικά περιβάλλοντα.

Αν μπορούσατε να συνοψίσετε το μήνυμα του «Αφηρημένου Πίνακα» σε μία φράση, ποια θα ήταν;

«Αυτό που μοιάζει ασυντόνιστο, μπορεί να είναι απλώς ένας διαφορετικός ρυθμός δημιουργίας.»