Γράφει: Λεύκη Σαραντινού

Η Ελένη Βεζύρογλου γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη, όπου ζει με την οικογένειά της. Σπούδασε Κοινωνική Εργασία και εργάστηκε σε ιδιωτικά σχολεία της Θεσσαλονίκης. Η διαδρομή της ζωής της πολύ γρήγορα την οδήγησε στη λογοτεχνία, αφού το κρυμμένο όνειρο στην καρδιά της ήταν να λέει ιστορίες. Ξεκίνησε σε νεαρή ηλικία δημοσιεύοντας ποίηση και μικρά άρθρα που αφορούσαν τη λογοτεχνία, στην εφημερίδα της Θεσσαλονίκης Ελληνικός Βορράς. Άρχισε να εκδίδει τα έργα της ξεκινώντας από μία ποιητική συλλογή, το Αλάβαστρο και Φίλντισι. Ακολούθησαν τα μυθιστορήματα Το αρχοντικό στη Λιθιά, Άγριο γιασεμί και το βιβλίο παιδικής λογοτεχνίας, Μυστηριώδεις περιπέτειες στο Αόρατο Νησί, το οποίο με πρωτοβουλία του Δήμου Καλαμαριάς διανεμήθηκε σε σχολεία και σε ιδρύματα. Είναι μέλος της Ένωσης Λογοτεχνών Βορείου Ελλάδος και για τέσσερα χρόνια ήταν η γενική γραμματέας της Ένωσης. Αρθρογραφεί στα λογοτεχνικά περιοδικά Μουσών Μέλαθρον και Περιο-δικόν, κι έχει συμμετάσχει σε λογοτεχνικά λευκώματα και σε συλλογικά βιβλία της Αμφικτυονίας Ελληνισμού και της Ένωσης Λογοτεχνών Βορείου Ελλάδος.

Στο Bookia μας μίλησε για το τελευταίο της μυθιστόρημα, Ο Παράδεισος δεν είναι μακριά, ένα μυθιστόρημα που διαδραματίζεται στην τουρκοκρατούμενη Κάρπαθο το 1897.

Για τη συγγραφή του μυθιστορήματός σας το έναυσμα δόθηκε, όπως μας λέτε, στην αρχή του βιβλίου σας, από το έθιμο του κανακάρη και της κανακαράς. Θέλετε να πείτε δυο λόγια γι’ αυτό στους αναγνώστες μας για να καταλάβουν περί τίνος πρόκειται; 

Σύμφωνα με το κωδικοποιημένο έθιμο της κανακαριάς, η περιουσία των γονέων κληρονομείται ακέραια μόνο από τα πρωτότοκα τέκνα. Στον πρωτότοκο γιο, τον Κανακάρη, περιέρχεται η περιουσία του πατέρα, και στην πρωτότοκη κόρη, την Κανακαρά, η περιουσία της μητέρας. Με την απαραίτητη προϋπόθεση, ο Κανακάρης ή η Κανακαρά να έχουν το μικρό όνομα του παππού ή της γιαγιάς αντίστοιχα. Όσο για τα υστερότοκα αδέλφια τους, δεν έχουν το δικαίωμα να εγείρουν την παραμικρή αξίωση στην κληρονομιά.

Το έθιμο είχε ως σκοπό τη διάσωση του ονόματος και την αποφυγή του κατατεμαχισμού της οικογενειακής περιουσίας.

Και αν ο κανακάρης ή η κανακαρά πέθαινε ξαφνικά τι γινόταν; Κανακάρης στη θέση του γινόταν ο επόμενος στη σειρά κι ας μην είχε το όνομα του παππού ή της γιαγιάς;

Προβλεπόταν κι αυτό∙ το ενδεχόμενο του θανάτου του δικαιούχου της κληρονομιάς. Όμως δεν κληρονομούσε το επόμενο παιδί με τη σειρά γέννησης, όπως λέτε. Αν πέθαινε Κανακάρης, κληρονομούσε εκείνο από τα παιδιά που έφερε όνομα απ’ το σόι του παππού (ακόμη κι αν ήταν κορίτσι). Κι αν πέθαινε Κανακαρά, κληρονομούσε εκείνο που έφερε όνομα απ’ το σόι της γιαγιάς (ακόμη κι αν ήταν αγόρι). Κι όταν αυτά τα παιδιά, σαν ενήλικοι, τεκνοποιούσαν, ήταν υποχρεωμένοι να δώσουν το όνομα του αποθανόντος Κανακάρη στον πρώτο γιο, ή της αποθανούσης Κανακαράς στην πρώτη θυγατέρα, για να έρθουν τα πράγματα στη θέση τους. Αυτό που είχε σημασία ήταν να διασωθεί η ρίζα του μικρού ονόματος.

Σε αυτή την κοινωνία δύο ταχυτήτων που προέκυπτε από όλο αυτό, οι γυναίκες ήταν διπλά αδικημένες; Ο κόσμος της Καρπάθου ήταν παραπάνω πατριαρχικός πιστεύετε από ότι σε άλλα μέρη της Ελλάδος εκείνη την εποχή;

Είναι πολύ εύστοχη η έκφρασή σας «κοινωνία δύο ταχυτήτων». Αφού όμως μιλάμε για δύο ταχύτητες, θα πρέπει να εξετάσουμε χωριστά στην κάθε μία, το θέμα «αντιμετώπιση της γυναίκας». Γινόταν ένας διαχωρισμός της θέσης της, όχι με βάση το φύλο, αλλά τη σειρά γέννησης. Κι αυτό δημιουργούσε δύο εντελώς διαφορετικές κατηγορίες γυναικών.

Από τη μια, η πρωτότοκη∙ η Κανακαρά. Η οικονομική υπεροχή τής χάριζε αυτονομία και δυνατότητα ελέγχου. Διοικούσε αυτόνομα τα της περιουσίας και του νοικοκυριού, είχε τον ρόλο της εργοδότριας προσφέροντας εργασία σε εργάτες γης κι επιχειρήσεις, ήταν αυτή που έπαιρνε όλες τις αποφάσεις για τα περιουσιακά και οικογενειακά ζητήματα, και μπορούσε ν’ απολαμβάνει τον απόλυτο έλεγχο της κοινωνικής ζωής. Να φανταστείτε ότι μόνο η πρωτότοκη είχε το δικαίωμα να παρίσταται σε γάμους, βαφτίσια, κι άλλες κοινωνικές εκδηλώσεις, εκπροσωπώντας την οικογένεια. Οπότε, το αυστηρό πατριαρχικό μοντέλο που επικρατούσε στην υπόλοιπη Ελλάδα, όπου η γυναίκα μεταβιβαζόταν απ’ την εξουσία του πατέρα στην εξουσία του συζύγου, στην Κάρπαθο δεν ίσχυε για τις πρωτότοκες γυναίκες.

Από την άλλη, η υστερότοκη, που δεν έχαιρε των ιδίων δικαιωμάτων και προνομίων με την πρωτότοκη. Έμενε εντελώς άκληρη, χωρίς προίκα και περιουσία, κι αναγκαζόταν να δουλέψει ως υπηρέτρια στην Κανακαρά ή ως εργάτρια γης στα κτήματά της. Αλλά και πάλι, η εξουσία που υφίστατο δεν ήταν αντρική ώστε να μιλάμε για πατριαρχισμό. Ήταν ταξική και ενδοοικογενειακή. Η ίδια η μάνα κι η κανακαρά αδελφή ασκούσαν πάνω της την πιο άμεση εξουσία, αντιμετωπίζοντάς την σαν εργατικό δυναμικό. Άρα, δεν ήταν διπλά αδικημένη∙ ήταν αδικημένη μόνο απ’ τον ταξικό διαχωρισμό.

Βλέπουμε λοιπόν ότι στην κοινωνία των δύο ταχυτήτων, όπως είπατε, έχουμε δύο κατηγορίες γυναικών, όπου μόνο η μία είναι αδικημένη. Κι ούτε συναντούμε το μοντέλο του πατριαρχισμού όπως στην υπόλοιπη Ελλάδα∙ συναντούμε μάλλον μία μητριαρχική κοινωνία. Και δεν είναι τυχαίο ότι το νησί της Καρπάθου έχει χαρακτηριστεί από διεθνείς μελετητές, ως μία απ’ τις τελευταίες μητριαρχικές κοινωνίες της Ευρώπης.

Οι χαρακτήρες σας μοιάζουν σαν να είναι βγαλμένοι από παραμύθι, οι «καλοί» από τη μία και οι «κακοί» από την άλλη. Θα ήθελα να μου πείτε ποιους από αυτούς ξεχωρίσατε εσείς κατά τη διάρκεια της συγγραφής, ποιους αγαπήσατε πολύ και ποιους αντιπαθήσατε. Υπήρξε για κάποιον από αυτούς πρότυπο που συναντήσατε στην αληθινή ζωή;

Εγώ πάλι, θεωρώ ότι συμβαίνει το αντίθετο. Οι χαρακτήρες του βιβλίου έχουν την αλήθεια της πραγματικής ζωής, που είναι περίπλοκη και γεμάτη αντιφάσεις. Η γραφή στο βιβλίο δεν λειτουργεί με το σκεπτικό της εφαρμοσμένης λογιστικής, τους αυστηρούς διαχωρισμούς και τις πρακτικές λογιστικών κανόνων. Δεν βάζει απ’ τη μία τους «κακούς» κι απ’ την άλλη τους «καλούς». Η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν μπαίνει αποδώ κι αποκεί, σε καλούπια, το ’να καλούπι για καλούς, τ’ άλλο για κακούς. Η Δεσπούλα, για παράδειγμα, ένας «καλός» χαρακτήρας, κι όμως κάνει σκοτεινές σκέψεις για την αδελφή της. Ο Θανασός, ένας «καλός» και πάλι χαρακτήρας, πιστός, αγνός, που αγωνίζεται για την ανάδειξη του δίκιου, κι όμως μισεί, μισεί βαθιά τον Μάχο. Κάνει για κείνον μαύρες νοσηρές σκέψεις και πασχίζει να τον καταστρέψει. Γενικά, οι συμπεριφορές των ηρώων μου πηγάζουν από βαθιές ανάγκες, ανασφάλειες ή και τραύματα, που φανερώνονται στους εσωτερικούς τους μονολόγους. Τα διλήμματά τους αιωρούνται ανάμεσα στο καθήκον και τις επιθυμίες, κι όσο για τις επιλογές τους, αυτές διαμορφώνονται από την κοινωνία (έθιμο της κανακαριάς), την οικογένεια ή τις συνθήκες.

Δεν ξεχωρίζω τους χαρακτήρες, δεν τους αντιπαθώ ή συμπαθώ, δεν εμπλέκομαι συναισθηματικά μαζί τους. Όλοι οι χαρακτήρες, ηθικοί, ανήθικοι, καλοί, κακοί, καταθλιπτικοί, ελεήμονες, αγνώμονες, συμπονετικοί, όλοι, έχουν για μένα την ίδια αξία. Αποτελούν τα πολύτιμα εργαλεία μου για να μεταφέρω στους αναγνώστες αυτό που θέλω να τους πω.

Συνήθως, οι χαρακτήρες στα έργα μου έχουν πρότυπα από την αληθινή ζωή, αν και κάποιοι δημιουργούνται για να εξυπηρετήσουν την πλοκή του έργου. Μεγαλώνοντας κι ωριμάζοντας ο συγγραφέας κουβαλά μια βαλίτσα που όσο πάει και γεμίζει. Με συμπεριφορές ανθρώπων που συνάντησε ή άκουσε γι’ αυτούς, με αναμνήσεις, με βιώματα, με γεγονότα απ’ την επικαιρότητα, με συμπεράσματα από την παρατήρηση των ανθρώπων γύρω του, κι όλο αυτό, αποτελεί ένα πολύτιμο υλικό απ’ όπου μπορεί να αντλήσει πρότυπα χαρακτήρων.

Ενώ η Κάρπαθος είχε Τουρκοκρατία ακόμη στα 1897, εντούτοις, δεν αναφέρεται τίποτε σχετικό με Τούρκους στο βιβλίο σας. Η Τουρκοκρατία στην Κάρπαθο ήταν σκιώδης εκείνη την εποχή; Τούρκοι κάτοικοι υπήρχαν στο νησί ή μόνο ορθόδοξοι Έλληνες;

Δεν αναφέρονται οι Τούρκοι, γιατί απλά δεν υπήρχαν Τούρκοι κάτοικοι στην Κάρπαθο εκείνη την εποχή. Ανήκε στα προνομιούχα νησιά όπου είχε επιτρέψει ο Σουλτάνος το καθεστώς της αυτοδιοίκησης, και νοιαζόταν μόνο για την έγκαιρη είσπραξη ενός κατ’ αποκοπήν φόρου, του «μαχτού». Στο νησί υπήρχαν μόνο λίγοι διοικητικοί υπάλληλοι, τους οποίους άλλωστε αναφέρω στο έργο. Στα Πηγάδια υπήρχε το τουρκικό διοικητήριο με τον μουδίρη, τον καδή και λίγους ζαπτιέδες, και υπήρχαν και δύο μικροί τελωνειακοί σταθμοί∙ στο Διαφάνι, επίνειο της Ελύμπου, και στο Φοινίκι, επίνειο της Αρκάσας.

Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, στο νησί υπήρχαν μόνο ορθόδοξοι Έλληνες.

Ποιο είναι το μήνυμα που θέλετε να περάσετε στους αναγνώστες σας με το βιβλίο αυτό; 

Το θέμα του κοινωνικού προβληματισμού στο βιβλίο είναι η αναζήτηση του δικαίου. Στην πορεία της ζωής, δυστυχώς, η αδικία δύσκολα αποκαθίσταται. Η δικαιοσύνη, η μέγιστη ηθική αρμονία κατά τον Αριστοτέλη, δεν βρίσκει πάντα θέση στην ατελή ανθρώπινη πραγματικότητα. Μα, κάποιες φορές, εκεί που μοιάζει η αδικία να ’χει γίνει η κανονικότητα, εκεί που φαίνεται ότι το κακό κυριαρχεί και η λύτρωση φαντάζει ανέφικτη, όλα μπορούν ν’ ανατραπούν... Θαρρείς κι έχει φροντίσει το Σύμπαν να επαναφέρει στην τάξη ό,τι διασαλεύτηκε. Γι’ αυτό ακριβώς το μικρό φως ελπίδας που αχνοφέγγει στη ζωή, αξίζει να αγωνιζόμαστε με πείσμα. Κι ίσως ανοίξει μια χαραμάδα για τον παράδεισό μας. Ίσως ο παράδεισος να μην είναι και τόσο μακριά...

Τι περιλαμβάνουν τα συγγραφικά σας σχέδια προσεχώς;

Τα προσεχή σχέδια, τι άλλο να περιλαμβάνουν από καινούριες ιστορίες... Ήδη, Θεού θέλοντος τελειώνω το επόμενο βιβλίο. Δεν μπορώ ν’ αποκαλύψω τη θεματολογία του, το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι θ’ αποτελέσει μια έκπληξη για τους αναγνώστες.

Εύχομαι σ’ όλους ένα καλό κι ανέμελο καλοκαίρι!