Γράφει: Μάγδα Παπαδημητρίου-Σαμοθράκη

Η Ευαγγελία Παλαιολόγου συνομιλεί για το νέο της βιβλίο “Μελτέμια και ψίθυροι” με τη Μάγδα Παπαδημητρίου-Σαμοθράκη (Άνεμος εκδοτική).

Στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία υπάρχουν βιβλία που δεν στηρίζονται πρωτίστως στην ένταση της πλοκής, αλλά στη δύναμη της ατμόσφαιρας, της μνήμης και του τόπου. Σε αυτή την κατηγορία εντάσσεται το μυθιστόρημα «Μελτέμια και ψίθυροι» της Ευαγγελίας Δ. Παλαιολόγου, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Άνεμος. Με φόντο την Αντίπαρο, έναν τόπο όπου ο άνεμος, η θάλασσα και οι σκιές των παλιών σπιτιών μοιάζουν να διαφυλάσσουν μυστικά δεκαετιών, η συγγραφέας συνθέτει μια αφήγηση μνήμης και αποκάλυψης. Η ιστορία της Ρίτας, μιας νεαρής ιστορικού που επιστρέφει στο νησί για να διαχειριστεί την κληρονομιά της γιαγιάς της, μετατρέπεται σταδιακά σε ένα ταξίδι αναμέτρησης με το παρελθόν, τις οικογενειακές σιωπές και τις αλήθειες που επιμένουν να ζητούν δικαίωση. Στο έργο, το μελτέμι λειτουργεί ως φορέας μνήμης και οι ψίθυροι ως φωνές όσων έμειναν ανείπωτα. Μέσα από δύο χρονικές γραμμές και δύο ιστορίες αγάπης που συναντιούνται πέρα από τον χρόνο, η συγγραφέας εξερευνά τη διαγενεακή μνήμη, τη γυναικεία εμπειρία, την κληρονομιά των μυστικών και τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη σιωπή και την αλήθεια. Η συγγραφέας Ευαγγελία Παλαιολόγου, στην πρώτη της μυθιστορηματική απόπειρα, συνθέτει ένα ατμοσφαιρικό έργο όπου το τοπίο μετατρέπεται σε φορέα μνήμης και οι ανθρώπινες σχέσεις φωτίζονται μέσα από την ένταση ανάμεσα στην αλήθεια και τη σιωπή. Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου, συζητούμε μαζί της για τη γέννηση της ιστορίας, τις λογοτεχνικές της επιρροές και τη σχέση της με τον τόπο που ενέπνευσε το έργο.

Το «Μελτέμια και ψίθυροι» είναι το πρώτο σας μυθιστόρημα. Πώς γεννήθηκε η ιδέα αυτής της ιστορίας και ποια ήταν η αφετηρία της αφήγησής σας;

Ναι, είναι το πρώτο μου μυθιστόρημα και ίσως γι αυτό ένιωσα την ανάγκη να γράψω για τον τόπο που αγαπώ περισσότερο. Για την Αντίπαρο. Είναι ο τόπος που με διαμόρφωσε, εδώ είναι η οικογένειά μου, οι φίλοι μου, οι αναμνήσεις μου· όλα όσα με έκαναν αυτό που είμαι σήμερα. Αφετηρία, λοιπόν, ήταν ο ίδιος ο τόπος. Δεν θα το άλλαζα με τίποτα, παρότι ίσως να φαίνεται πως διάλεξα εύκολα νερά. Στην πραγματικότητα μόνο εύκολο δεν ήταν. Έπρεπε να ψάξω βαθιά σε μια άλλη εποχή του νησιού, να γνωρίσω ανθρώπους που δεν έζησα ποτέ και να προσεγγίσω εκείνη την εποχή με όσο περισσότερο σεβασμό και αξιοπρέπεια μπορούσα. 

Οι ρίζες, ο τόπος καταγωγής και οι ιστορίες που κληρονομούμε από τους προηγούμενους αποτελούν κεντρικά στοιχεία στο μυθιστόρημά σας. Πόσο καθόρισαν οι δικές σας ρίζες στην Αντίπαρο τη διαμόρφωση της αφηγηματικής σας φωνής και της θεματικής του έργου;

Πάρα πολύ. Η Αντίπαρος δεν είναι απλώς ο τόπος όπου μεγάλωσα. Είναι ο τρόπος που βλέπω τον κόσμο. Σε ένα μικρό νησί μεγαλώνεις γνωρίζοντας ότι κάθε σπίτι έχει μια ιστορία και κάθε άνθρωπος κουβαλά αναμνήσεις που συνδέονται με όλους τους υπόλοιπους. Νομίζω ότι αυτή η αίσθηση της κοινότητας, αλλά και της μνήμης, πέρασε φυσικά μέσα στο βιβλίο. Δεν θα μπορούσα να γράψω διαφορετικά.

Γιατί επιλέξατε μια ηρωίδα ιστορικό, η οποία καλείται να ανασκάψει όχι μόνο το παρελθόν αλλά και τη δική της οικογενειακή μνήμη;

Οι ιστορικοί έχουν μια έμφυτη τάση να ψάχνουν. Να αμφισβητούν, να ερευνούν και να συνδέουν κομμάτια μιας ιστορίας. Μου άρεσε πολύ η αντίθεση ότι η Ρίτα είναι ένας άνθρωπος που αφιερώνει τη ζωή του στο να ερευνά το παρελθόν των άλλων, αλλά τελικά αναγκάζεται να αναζητήσει τη δική της ιστορία και τις ρίζες της. Και υπάρχει και ένας πιο προσωπικός λόγος. Σε κάποια φάση της εφηβείας μου, ήθελα να γίνω ιστορικός. Τελικά η ζωή με οδήγησε αλλού, όμως η Ιστορία εξακολουθεί να με μαγεύει. Ίσως, λοιπόν, μέσα από τη Ρίτα να πραγματοποίησα λίγο κι εκείνο το παιδικό μου όνειρο.

Η ζωή σε ένα νησί τον χειμώνα έχει μοναξιά, περιορισμούς αλλά και μια ιδιαίτερη ομορφιά. Τι σας έκανε να επιλέξετε την Αντίπαρο ως μόνιμο τόπο ζωής και πώς επηρέασε αυτό τη γραφή σας;

Ξέρετε... διαφωνώ λίγο με αυτή την εικόνα. Εγώ δεν νιώθω καθόλου μοναξιά τον χειμώνα στην Αντίπαρο. Περισσότερη μοναξιά αισθάνομαι το καλοκαίρι, ανάμεσα σε χιλιάδες αγνώστους, όταν όλοι δουλεύουμε ασταμάτητα και τελικά χανόμαστε μεταξύ μας. Ο χειμώνας εδώ είναι μαγικός, αρκεί να ξέρεις να τον ανακαλύψεις. Έχει μια ηρεμία που σου επιτρέπει να ακούσεις τον εαυτό σου, να αφουγκραστείς τον τόπο και τελικά να καταλάβεις λίγο καλύτερα ποιος είσαι. Βέβαια υπάρχει και μια μικρή ειρωνεία... Το μυθιστόρημα το ολοκλήρωσα μέσα στο κατακαλόκαιρο! Μέσα στη φασαρία των τουριστών, εγώ κατάφερα να βρω τον δικό μου ήσυχο κόσμο για να γράψω. Αν και, μεταξύ μας... είμαι ξεκάθαρα χειμωνιάτικος τύπος!

Παράλληλα με την επαγγελματική σας πορεία έχετε επιλέξει να ασχολείστε με την καταγραφή και τη διατήρηση των τοπικών παραδόσεων και ιστοριών του τόπου σας. Τι σημαίνει για εσάς η μνήμη ενός τόπου και ποια ιστορία της Αντιπάρου θεωρείτε ότι αξίζει περισσότερο να διασωθεί για τις επόμενες γενιές; Πώς μπορούμε να προχωρήσουμε μπροστά, αν δεν κοιτάζουμε και λίγο πίσω;

Αυτό πιστεύω πραγματικά. Ίσως γι' αυτό, τα τελευταία χρόνια, μέσα κι από τον Σύλλογο Γυναικών Αντιπάρου, προσπαθούμε να κρατήσουμε ζωντανές παραδόσεις, έθιμα και ιστορίες που δεν πρέπει να χαθούν. Δεν το βλέπω σαν υποχρέωση· το βλέπω σαν έναν τρόπο να ευχαριστήσω τον τόπο που με μεγάλωσε. Θέλω οι νεότεροι να γνωρίζουν από πού έρχονται, γιατί μόνο έτσι μπορούν να καταλάβουν καλύτερα και πού πηγαίνουν. Αν με ρωτούσατε ποια ιστορία της Αντιπάρου αξίζει περισσότερο να διασωθεί, θα δυσκολευόμουν να διαλέξω μόνο μία. Θα έλεγα όμως τις ιστορίες των απλών ανθρώπων. Των ψαράδων που έζησαν μια ζωή μέσα στη θάλασσα, των γυναικών που κράτησαν όρθια τα σπίτια και τις οικογένειές τους, των ανθρώπων που δεν θα τους συναντήσουμε ποτέ στα βιβλία της Ιστορίας, αλλά πάνω τους χτίστηκε η ιστορία αυτού του τόπου. Αυτές οι μικρές, καθημερινές ιστορίες είναι, για μένα, η πραγματική ψυχή της Αντιπάρου.

Το εξώφυλλο του βιβλίου μοιάζει να φυλά μια προσωπική ανάμνηση. Ποια εικόνα ή ποιο συναίσθημα θέλατε να μεταφέρει πριν ακόμη ο αναγνώστης ανοίξει τις σελίδες;

Είμαι πραγματικά πολύ χαρούμενη με το εξώφυλλο που δημιουργήσαμε μαζί με τον εκδοτικό οίκο. Δεν είναι απλώς όμορφο· είναι γεμάτο συμβολισμούς. Ήθελα, πριν ακόμη ο αναγνώστης ανοίξει την πρώτη σελίδα, να νιώσει μια γλυκιά νοσταλγία. Το μπλε του ουρανού και της θάλασσας, το μπλε τετράδιο που αποτελεί αντικείμενο-κλειδί της ιστορίας, το κυκλαδίτικο τοπίο στο βάθος... Όλα έχουν λόγο που βρίσκονται εκεί. Και υπάρχει και κάτι ακόμη που με συγκίνησε πολύ. Η γυναικεία μορφή που αχνοφαίνεται στο εξώφυλλο είναι η μητέρα της επιμελήτριάς μου. Όταν το έμαθα, συγκινήθηκα βαθιά. Είναι σαν να κουβαλά κι εκείνη, με τον δικό της τρόπο, μια μνήμη μέσα στις σελίδες του βιβλίου και την ευχαριστώ πραγματικά γι 'αυτό.

Η αφήγηση κινείται σε δύο χρονικές γραμμές. Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στη σύνδεση του παρελθόντος με το παρόν;

Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να αγαπήσει ο αναγνώστης και τις δύο ιστορίες το ίδιο. Να μη βιάζεται να επιστρέψει μόνο στο παρελθόν ή μόνο στο παρόν. Αν και... οφείλω να παραδεχτώ πως εμένα το παρελθόν πάντα με ιντριγκάρει λίγο περισσότερο. Κρύβει μέσα του μια νοσταλγία που πάντα με γοήτευε. 

Υπάρχουν προσωπικές μνήμες ή οικογενειακές αφηγήσεις που βρήκαν τον δρόμο τους μέσα στις σελίδες του βιβλίου;

Ναι, υπάρχουν. Υπάρχουν αληθινά πρόσωπα και άνθρωποι που αγαπώ, οι οποίοι πέρασαν με κάποιον τρόπο μέσα στις σελίδες του βιβλίου. Οι κεντρικοί ήρωες, βέβαια, είναι μυθοπλαστικοί, αν και έχουν μικρά στοιχεία από ανθρώπους που γνώρισα. Υπάρχει όμως κάτι πολύ προσωπικό. Ο Αλέκος πήρε το όνομά του από τον παππού μου, που δεν βρίσκεται πια στη ζωή. Ήταν ένας σπουδαίος καπετάνιος και, με έναν τρόπο, ήθελα να τον κρατήσω ζωντανό μέσα από αυτή την ιστορία. 

Ως άνθρωπος που ασχολείται με την καταγραφή τοπικών παραδόσεων, πώς βλέπετε τη σχέση λογοτεχνίας και συλλογικής μνήμης; Ποια ιστορία της Αντιπάρου θεωρείτε ότι αξίζει περισσότερο να διασωθεί για τις επόμενες γενιές;

Πιστεύω πως η λογοτεχνία έχει μια μοναδική δύναμη. Δεν καταγράφει απλώς γεγονότα, όπως κάνει η Ιστορία. Καταγράφει συναισθήματα, ανθρώπους, καθημερινές στιγμές και φωνές που διαφορετικά θα χάνονταν με τον χρόνο. Με έναν τρόπο, γίνεται κι αυτή μια μορφή συλλογικής μνήμης. Δεν φοβάμαι ότι θα χαθούν τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα· αυτά πάντα κάποιος θα τα καταγράψει. Εκείνο που φοβάμαι είναι μήπως χαθούν οι μικρές ιστορίες των απλών ανθρώπων. Κι όμως, πιστεύω πως αυτές είναι που αποτυπώνουν την πραγματική ψυχή ενός τόπου. Αν καταφέρουμε να τις διατηρήσουμε ζωντανές, τότε θα έχουμε κρατήσει ζωντανή και την ίδια την Αντίπαρο.

Οι ψίθυροι του βιβλίου μοιάζουν να φέρνουν στην επιφάνεια αποσιωπημένες ιστορίες, ιδιαίτερα γυναικών που έμειναν έξω από την επίσημη αφήγηση. Πόσο πολιτική μπορεί να γίνει η πράξη της γυναικείας μνήμης μέσα από τη λογοτεχνία;

Δεν ξεκίνησα να γράφω έχοντας στο μυαλό μου να κάνω μια πολιτική δήλωση. Περισσότερο ήθελα να περάσω ένα κοινωνικό μήνυμα. Η ιστορία της Μαργαρώς δεν ήταν μόνο δική της. Ήταν η ιστορία πολλών γυναικών της εποχής, που αναγκάστηκαν να παντρευτούν κάποιον άλλον αντί για τον άνθρωπο που αγαπούσαν, επειδή έτσι επέβαλλαν οι οικογένειες, η κοινωνία και οι αντιλήψεις της εποχής. Και το πιο ενδιαφέρον είναι ότι, δυστυχώς, τέτοιες ιστορίες δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν. Ακόμη και σήμερα, με διαφορετικούς τρόπους, συναντάμε ανθρώπους που δυσκολεύονται να ζήσουν τη ζωή που πραγματικά θέλουν. Οπότε ναι, ίσως τελικά το να δίνεις φωνή σε αυτές τις γυναίκες να είναι και μια πράξη δικαιοσύνης.

Πιστεύετε ότι τα οικογενειακά μυστικά λειτουργούν περισσότερο ως προστασία ή ως τραύμα για τις επόμενες γενιές;

Νομίζω πως σχεδόν πάντα ξεκινούν ως προστασία. Οι άνθρωποι κρύβουν την αλήθεια γιατί πιστεύουν ότι έτσι προστατεύουν όσους αγαπούν. Όταν όμως η σιωπή κρατάει για χρόνια, μετατρέπεται σε βάρος. Και τελικά αυτό το βάρος περνάει στις επόμενες γενιές, με αποτέλεσμα να μετατραπεί σε τραύμα.

Μετά την έκδοση του πρώτου σας μυθιστορήματος, υπάρχουν ήδη σκέψεις ή σχέδια για το επόμενο συγγραφικό σας βήμα;

Ναι, και μάλιστα μπορώ να πω ότι η συγγραφή του έχει ήδη ξεκινήσει. Αυτή τη φορά, όμως, όλα γεννήθηκαν διαφορετικά. Στα Μελτέμια και Ψίθυροι αφετηρία ήταν ο τόπος μου, η Αντίπαρος. Στο νέο βιβλίο, η αφετηρία ήταν ένας άνθρωπος που αγαπώ πολύ. Το όνομά του ήταν ο πρώτος σπόρος της ιστορίας, καθώς κι ένα αντικείμενο, και, από εκεί και πέρα, άρχισε να ξετυλίγεται ένας ολόκληρος κόσμος. Η ιστορία μάς μεταφέρει στη Σμύρνη των αρχών του 20ού αιώνα, μια πόλη που με γοητεύει εδώ και χρόνια για την ομορφιά, τον πολυπολιτισμικό χαρακτήρα και τη μοναδική της ατμόσφαιρα. Παρότι δεν έχω προσωπικές ρίζες από εκεί, ένιωσα την ανάγκη να γνωρίσω αυτή την εποχή όσο καλύτερα μπορώ και να την προσεγγίσω με τον ίδιο σεβασμό που προσπάθησα να δείξω και στην Αντίπαρο του πρώτου μου βιβλίου. Η περίοδος της ιστορικής έρευνας έχει προχωρήσει αρκετά και πλέον οι ήρωες έχουν αρχίσει να αποκτούν φωνή. Τους βλέπω να περπατούν στα σοκάκια της Σμύρνης, να ερωτεύονται, να ονειρεύονται, να αγωνιούν, χωρίς φυσικά να γνωρίζουν τι πρόκειται να τους φέρει η Ιστορία. Δεν θα ήθελα ακόμη να αποκαλύψω περισσότερα για την πλοκή. Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι πρόκειται για μια ιστορία αγάπης, οικογένειας, απώλειας και δύναμης· μια ιστορία για τους απλούς ανθρώπους που βρέθηκαν αντιμέτωποι με γεγονότα μεγαλύτερα από τους ίδιους. Ελπίζω όταν ολοκληρωθεί να ταξιδέψει τους αναγνώστες τόσο βαθιά όσο ταξιδεύει ήδη κι εμένα όσο τη γράφω.

Η συνομιλία μας με την Ευαγγελία Παλαιολόγου ανέδειξε τη βαθιά σχέση της με τον τόπο, τη μνήμη και τις ιστορίες που επιμένουν να επιστρέφουν, ακόμη κι όταν έχουν σκεπαστεί από τον χρόνο. Τα «Μελτέμια και ψίθυροι» είναι ένα μυθιστόρημα που προσκαλεί τον αναγνώστη να αφουγκραστεί όσα δεν ειπώθηκαν, να αναμετρηθεί με τις σιωπές του παρελθόντος και να αναζητήσει την αλήθεια που κρύβεται πίσω από αυτές. Ένα είναι το σίγουρο: οι συνεχόμενες ανατροπές θα σας οδηγήσουν πολύ γρήγορα στην τελευταία σελίδα. Την ευχαριστούμε θερμά για τη συζήτηση και της ευχόμαστε καλή πορεία στο λογοτεχνικό της ταξίδι.

Βιογραφικό

Η Ευαγγελία Παλαιολόγου γεννήθηκε το 1998 και ζει στην Αντίπαρο. Σπούδασε Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς . Ολοκλήρωσε μεταπτυχιακές σπουδές στη Δημόσια Διοίκηση στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας . Εργάζεται ως δημόσια υπάλληλος . Παράλληλα συμμετέχει σε τοπικούς συλλόγους και πολιτιστικές δράσεις της Αντιπάρου και ασχολείται με την καταγραφή και διατήρηση τοπικών παραδόσεων και ιστοριών του νησιού. Έχει ερασιτεχνική ενασχόληση με το τραγούδι.