Γράφει: Λεύκη Σαραντινού

Η Ειρήνη Μαλάµου γεννήθηκε στην Αθήνα τον Οκτώβρη του 1971. Σπού­δασε Προγραµµατισµό Η/Υ κι εργά­στηκε από το 1990 σε πολυεθνικές κι ελληνικές ασφαλιστικές εταιρείες, στο τµήµα της Μηχανογράφησης. Έχει γράψει τα βιβλία: Το μαύρο νυ­φικό, Ανάμεσα σε δυο θεούς (Μίνωας 2025) και Ο χρησμός της κουκουβάγιας (επανέκδοση Μίνωας 2026).

Ο χρησμός της κουκουβάγιας, όπως μας λέτε και εσείς στον επίλογο του βιβλίου σας, είναι ένα βιβλίο για τα παιδιά που γεννήθηκαν, χωρίς να τα θέλουν, ως αποτέλεσμα της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα. Αυτή, επομένως, υπήρξε η συγγραφική αφετηρία του βιβλίου σας ή οι Αρβανίτες;

Η αφετηρία μου ήταν τα παιδιά της Βέρμαχτ, εκείνα δηλαδή τα παιδιά που ήρθαν στον κόσμο μέσα στις συνθήκες της Κατοχής από μητέρες Ελληνίδες και πατεράδες Γερμανούς. Αυτά τα παιδιά σήκωσαν, από τη στιγμή που γεννήθηκαν, ένα βάρος δυσανάλογο. Ήταν στιγματισμένα από την κοινωνία και κρίθηκαν για την καταγωγή τους, προτού ακόμη αποκτήσουν τη δυνατότητα να ορίσουν τα ίδια τη ζωή τους.

Ο κόσμος των Αρβανιτών έδωσε σε αυτά τα παιδιά έναν συγκεκριμένο τόπο, ανθρώπους και σχέσεις. Μέσα σε μια κοινότητα με ισχυρούς οικογενειακούς δεσμούς και την κληρονομιά του άγραφου νόμου της τιμής, η αποδοχή αλλά και η απόρριψη αποκτούν ιδιαίτερη δύναμη. Έτσι, τα δύο θέματα συνδέθηκαν. Με άλλα λόγια η ιστορία αυτών των παιδιών συναντήθηκε με έναν κόσμο στον οποίο η οικογένεια και η τιμή είχαν μεγαλύτερο βάρος από την ίδια τη ζωή. 

Μιλήστε μας για τους Αρβανίτες, οι οποίοι πρωταγωνιστούν στο βιβλίο σας, για τα ήθη και τα έθιμά τους και τις ιδιαιτερότητες που έχουν ως λαός.

Οι Αρβανίτες αποτελούν ιστορικό κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας με ιδιαίτερη γλωσσική και πολιτισμική κληρονομιά. Τα αρβανίτικα, οι προφορικές αφηγήσεις, τα τραγούδια, οι φορεσιές και τα έθιμα του γάμου και των γιορτών διαμόρφωσαν έναν κόσμο που πέρασε από γενιά σε γενιά. Στην Αττική η παράδοση αυτή συνδέθηκε στενά με τα χωριά της, τα γνωστά σε όλους μας αρβανιτοχώρια της Αττικής, καθώς  και με την αγροτική ζωή, την κτηνοτροφία  και τον κύκλο των εργασιών της.

Θα απέφευγα, ωστόσο, να αποδώσω σε όλους έναν ενιαίο χαρακτήρα. Κάθε κοινότητα και κάθε οικογένεια έχουν τις διαφορές τους. Στο μυθιστόρημα με ενδιαφέρει κυρίως το πώς βιώνονται οι παραδόσεις μέσα σε μια κλειστή κοινωνία που διέπεται από αυστηρούς κώδικες τιμής και ηθικής. Μέσα από τη ζωή των ηρώων φαίνεται πότε τους στηρίζουν, πότε τους ενώνουν και πότε γίνονται θηλιά που τους πνίγει. 

«Οι κουκουβάγιες είναι πουλιά της ορμήνιας. Οιωνοί της νύχτας που φέρνουν χρησμούς. Δεν θα σου πω αν είναι καλοί ή κακοί. Είναι διαφορετικοί για τον καθένα. Όταν τις ακούς, να ψάχνεις μέσα στην ψυχή σου. Εκεί θα ανακαλύψεις τι ορμηνεύει ο χρησμός της κουκουβάγιας». Θα ήθελα να μου σχολιάσετε το παρακάτω απόσπασμα και να μας πείτε για ποιον λόγο επιλέξατε αυτή την «υπερφυσική», ας πούμε, «επένδυση» του βιβλίου σας με τον φόβο που ασκούν στους περισσότερους ανθρώπους τα συμπαθητικά αυτά νυχτόβια πουλιά.

Οι κουκουβάγιες είναι συνδεδεμένες με την ανθρώπινη φαντασία από τις απαρχές του κόσμου. Άλλοτε χρίστηκαν με το δώρο της σοφίας και άλλοτε έγιναν οι δυσοίωνοι αγγελιοφόροι της νύχτας που κατορθώνουν να δουν μέσα στην ανθρώπινη ψυχή, προοιωνιζόμενοι χρησμούς. 

Το κλειδί του αποσπάσματος βρίσκεται στην προτροπή «να ψάχνεις μέσα στην ψυχή σου». Εκεί μεταφέρεται το βάρος του χρησμού: στον άνθρωπο που ακούει και στον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύει αυτό που ακούει. Η ίδια η φωνή της κουκουβάγιας, μπορεί για κάποιον να σημαίνει απειλή και για κάποιον άλλον προειδοποίηση, παρηγοριά ή ανάγκη να αντιμετωπίσει μια αλήθεια.

Η κουκουβάγια ταιριάζει με την ατμόσφαιρα του μυστικού και της αβεβαιότητας που βρίσκεται στο ίδιο το βιβλίο. Το υπερφυσικό στοιχείο αφήνει έτσι χώρο στον φόβο, στη διαίσθηση και στην ενοχή των ηρώων. Οι ίδιοι οι ήρωες αφήνουν τον αναγνώστη να αποφασίσει  αν  ακούνε το προμήνυμα ενός κακού που ζει στη φαντασία τους ή αν αναγνωρίζουν κάτι που  φοβούνται όμως να κοιτάξουν κατάματα. 

Ο Αλέξανδρος, ένας από τους πρωταγωνιστές του βιβλίου σας, αγνοεί την καταγωγή του. Πιστεύετε ότι έχει σημασία να γνωρίζουμε ποιοι ακριβώς είμαστε και από πού ερχόμαστε ή σημασία έχει μόνο ποιοι είμαστε εμείς σήμερα;

Πιστεύω ότι έχουμε δικαίωμα να γνωρίζουμε από πού ερχόμαστε. Η γνώση αυτή μπορεί να φωτίσει οικογενειακές σιωπές, να εξηγήσει συμπεριφορές και να μας βοηθήσει να καταλάβουμε καλύτερα την ιστορία μας. Για κάποιον που αγνοεί την καταγωγή του, όπως ο Αλέξανδρος, η αναζήτηση μπορεί να αφορά και την εμπιστοσύνη: ποιοι γνώριζαν, ποιοι σιώπησαν και για ποιον λόγο;

Η καταγωγή, όμως, δεν καθορίζει την αξία μας ούτε προδικάζει τις επιλογές μας. Το ποιοι είμαστε διαμορφώνεται και από τις αποφάσεις μας, από τις σχέσεις μας και από την ευθύνη που αναλαμβάνουμε για τη ζωή μας. Θα ήθελα ο άνθρωπος να μπορεί να γνωρίζει την αλήθεια του χωρίς να είναι υποχρεωμένος να απολογείται γι’ αυτήν.

Η Μαρία, μία από τις ηρωίδες του βιβλίου σας, έκανε το λάθος να κοιμηθεί με Γερμανό με αποτέλεσμα να εισπράξει την καταδίκη ολόκληρης της ελληνικής κοινωνίας και του αυστηρού Αρβανίτη πατέρα της. Πιστεύετε ότι οι γυναίκες αυτές είχαν ελαφρυντικά για την πράξη τους αυτή ή όχι; Οφείλει η κοινωνία να της συγχωρέσει;

Θα στεκόμουν πρώτα στη λέξη «λάθος». Καταλαβαίνω το ιστορικό και συναισθηματικό βάρος μιας σχέσης με έναν Γερμανό μέσα στην Κατοχή. Η παρουσία του κατακτητή δεν μπορούσε να αποσυνδεθεί από τη βία και την οδύνη που βίωνε ο τόπος. Ωστόσο, για να κρίνουμε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, χρειάζεται να εξετάσουμε τις δικές του συνθήκες, τα περιθώρια επιλογής του και τις πράξεις του.

Ο έρωτας, η ανάγκη επιβίωσης, ο εξαναγκασμός και η συνειδητή συνεργασία με τον κατακτητή είναι διαφορετικές καταστάσεις. Δεν μπορούμε να τις αντιμετωπίζουμε σαν να ήταν όλες το ίδιο.

Για τη Μαρία, με ενδιαφέρει να ακουστεί η δική της εμπειρία, πριν καλυφθεί από την ετυμηγορία των άλλων.

Και η λέξη «συγχώρεση» προϋποθέτει ότι έχουμε ήδη αποφασίσει την ενοχή. Η κοινωνία οφείλει πρώτα να καταλάβει και να κρίνει δίκαια. Σε κάθε περίπτωση, κανένα παιδί δεν πρέπει να γίνεται αποδέκτης της τιμωρίας που επιφυλάσσεται στη μητέρα του.

Τιμή ή αγάπη; Τι βαραίνει περισσότερο για σας;

Αν πρέπει να επιλέξω ανάμεσα στα δύο, επιλέγω την αγάπη. Μια αγάπη που περιλαμβάνει ευθύνη, ειλικρίνεια και σεβασμό, ακόμη κι όταν η επιλογή μας πληγώνει  ή μας δυσκολεύει. 

Η τιμή έχει αξία όταν σημαίνει αξιοπρέπεια και συνέπεια στις αρχές μας. Όταν όμως εξαρτάται αποκλειστικά από το «τι θα πει ο κόσμος», μπορεί να μας οδηγήσει σε μεγάλη σκληρότητα. Το πιο δύσκολο είναι να σταθείς δίπλα στον άνθρωπό σου τη στιγμή που όλοι απαιτούν να τον αποκηρύξεις. Εκεί δοκιμάζονται και η αγάπη και το ήθος μας.

Περιγράψτε μας πώς είναι τα αρβανιτοχώρια της Αττικής που αποτελούν το σκηνικό του βιβλίου σας σήμερα. Τι έχει αλλάξει εκεί από την εποχή κατά την οποία διαδραματίζονται τα γεγονότα του βιβλίου σας;

Η εικόνα τους έχει αλλάξει πολύ, αν και κάθε τόπος ακολούθησε τη δική του πορεία. Πολλοί από τους παλιούς αγροτικούς οικισμούς έχουν ενταχθεί στη διευρυμένη αστική ζωή της Αττικής. Στα Μεσόγεια, ειδικότερα, οι νέες υποδομές, η παρουσία του αεροδρομίου και η οικιστική ανάπτυξη έχουν μεταβάλει το τοπίο και την καθημερινότητα.

Παραμένουν, ωστόσο, ίχνη της παλαιότερης ζωής: καλλιέργειες, εκκλησίες, τοπωνύμια, οικογενειακές μνήμες και τοπικά έθιμα. Τα αρβανίτικα δυστυχώς δεν ακούγονται πια και το βάρος της διατήρησής τους έχει πέσει στους ελάχιστους που  ενδιαφέρονται για αυτή την κληρονομιά.

Σε σχέση με την εποχή του βιβλίου, με ενδιαφέρει ιδιαίτερα η αλλαγή στις ανθρώπινες σχέσεις. Η μικρή κοινότητα μπορούσε να προσφέρει στήριξη, αλλά ασκούσε και έντονο έλεγχο στην προσωπική ζωή. Δεν θα ήθελα να εξιδανικεύσω εκείνο το παρελθόν. Αξίζει να κρατήσουμε τη μνήμη και την αλληλεγγύη του, αναγνωρίζοντας παράλληλα πόσο οδυνηρός μπορούσε να γίνει ο αποκλεισμός.

Αποστόλης, Κατίνα, Μαρία, Αλέξανδρος… Κάθε ένας από τους ήρωές σας κουβαλάει τον δικό του σταυρό, διαπράττει λάθη και μπορεί να θεωρηθεί ως μία τραγική φιγούρα. Ποιος από τους τέσσερις είναι για σας ο πιο «αδικημένος» από όλους και γιατί;

Όπως είπατε κι εσείς, ο καθένας κουβαλάει τον δικό του σταυρό. 

Ο Αλέξανδρος στερείται κάτι τόσο προσωπικό όσο η γνώση της καταγωγής του. Βρίσκεται αντιμέτωπος με τις συνέπειες μιας ιστορίας στην οποία δεν είχε καμία δυνατότητα επιλογής. Αυτή η έλλειψη αναγνώρισης δίνει στην αδικία ένα ιδιαίτερο βάθος. 

Η Μαρία, από την άλλη, υφίσταται την καταδίκη για μια πράξη που οι άλλοι θεωρούν αρκετή για να ορίσουν ολόκληρη την ύπαρξή της. Ο πόνος της έχει διαφορετικό χαρακτήρα, αλλά δεν είναι μικρότερος.

Η Κατίνα είναι μια τραγική μάνα που σηκώνει το βάρος μόνη της και σιωπά. Ο Αποστόλης είναι ένας πατέρας που στο όνομα της αγάπης, χαρίζει στην κόρη του το μόνο δώρο που μπορεί: την αφήνει να χαθεί στη λήθη. 

Δεν βλέπω, πάντως, τους ήρωες ως υποψηφίους σε μια κατάταξη δυστυχίας. Με ενδιαφέρει να αναδείξω πώς ο καθένας διαχειρίζεται όσα του συμβαίνουν και κατά πόσο, προσπαθώντας να προστατευτεί, πληγώνει ο ένας τον άλλον. Εκεί βρίσκεται μεγάλο μέρος της τραγικότητάς τους.

Η ίδια η ζωή των ηρώων, όμως, θα αποδείξει ότι τελικά ύστερα από ένα μεγάλο σκοτάδι, έρχεται το φως. Κι αυτό είναι που κρατάει την ελπίδα ζωντανή.   

Τι περιλαμβάνουν τα επόμενα συγγραφικά σας σχέδια;

Το καινούριο μου βιβλίο με τίτλο Το στίγμα του Κάιν έχει αρχίσει ήδη το ταξίδι του προς τους αναγνώστες. 

Παράλληλα, βάζω τα θεμέλια για νέες ιστορίες και πρόσωπα, αφήνοντάς τα να αποκτήσουν σιγά σιγά τη μορφή τους. Είναι ακόμη νωρίς για να αποκαλύψω κάτι συγκεκριμένο· προτιμώ να δίνω σε κάθε συγγραφική προσπάθεια τον χρόνο που χρειάζεται. Όταν αισθανθώ ότι έχει ωριμάσει αρκετά, θα χαρώ να μοιραστώ περισσότερα.