Γράφει: Μάγδα Παπαδημητρίου-Σαμοθράκη

Το βιβλίο «Τελευταίο Τσιγάρο».
Η συγγραφέας Αντώνης Κάλφας.
Οι εκδόσεις Παρέμβαση.

«Ένα τσιγάρο είναι ο τρόπος να τελειώσεις τον κόσμο
Νοσταλγώντας τον καπνό των παλαιών ημερών και την στάχτη
του πικρού πρωινού να πέφτει πάνω στις οξιές και τα πλατάνια…»

Γέμισε το θέατρο Πήγασος από αναγνώστες το απόγευμα της 13^ης Δεκεμβρίου 2018 προκειμένου να ακούσει τους ομιλητές που κατέθεσαν την γνώση τους και μίλησαν για το νέο βιβλίο του Ποιητή και φιλολόγου Αντώνη Κάλφα.

Το αναγνωστικό κοινό παρακολούθησε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις εισηγήσεις των,

• Νίκου Βαρμάζη, φιλόλογου, ιστορικού, επ. καθ. Διδακτικής των αρχαίων,
• Νίκου Γραίκου, εικαστικού και διδάκτορα ιστορίας της τέχνης,
• Βασίλη Καραγιάννη, διευθυντή του περιοδικού και των εκδόσεων Παρέμβαση.

Αποσπάσματα του βιβλίου διάβασε ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Χάρης Αμανατίδης.

Ένα κεφάλαιο της τοπικής ιστορίας που πιστεύω ότι αγνοούν πολλοί Πιεριείς. Αφορά ένα μονόλογο του τρυφερού λήσταρχου Ιωάννη Παπαδημητρίου εκ Δρυανίστης που εκτελέστηκε στις 23 Ιουλίου 1944 στους στρατώνες της Κατερίνης και εκδόθηκε από τις εκδόσεις Παρέμβαση, του γνωστού λογοτεχνικού περιοδικού που εκδίδει ο συγγραφέας Βασίλης Καραγιάννης στην Κοζάνη.

Ο κ. Νίκος Βαρμάζης ανέφερε ότι «στην πρώτη σελίδα υπάρχει ένα πολύ ενδιαφέρον φωτοτυπημένο απόσπασμα ενός ανταποκριτή από την Αικατερίνη με τίτλο «πώς εγένετο ο τυφεκισμός του Παπαδημητρίου». Ακολουθούν τρία αποσπάσματα από το ποιητικό του Ιταλού ποιητή Τζέζαρε Παβέζε για το βλέμμα του θανάτου, η αθυρόστομη απάντηση του Γιαγκούλα στον μοίραρχο Πετράκη, απόσπασμα από το βιβλίο του Σερραίου συγγραφέα Βασίλη Τζανακάρη «Τα παλικάρια τα καλά σύντροφοι τα σκοτώνουν» και ένα απόσπασμα επιστολής του Φώτη Γιαγκούλα στον αρχηγό της χωροφυλακής. Στο τέλος του βιβλίου ο αναγνώστης μπορεί να διαβάσει τις υποσημειώσεις που τον βοηθούν να μπει στο κλίμα και τις συνθήκες που επικρατούσαν την συγκεκριμένη περίοδο. Το βιβλίο είναι φιλοτεχνημένο με εξαιρετικό γούστο από τον Κατερινιώτη γραφίστα και μάστορα, τον Σπύρο Τσιλιγγιρίδη».

Ο κύριος Βαρμάζης συνεχίζοντας την εισήγηση του είπε μεταξύ άλλων, «Η τελευταία επιθυμία του, κατά την επινόηση του Κάλφα, ήταν να καπνίσει ένα τσιγάρο, το τελευταίο της ζωής του. Με το περιστατικό αυτό και με το τσιγάρο ο ποιητής έπλασε την κατάλληλη ατμόσφαιρα, δημιούργησε συνθήκες, ώστε να παραχθεί το ποιητικό κείμενο που μας απασχολεί εδώ απόψε. Μέσα σ’ αυτό, όπως καταλαβαίνετε, υπάρχει και ιστορία και μυθοπλασία, υπάρχουν πράγματα, υπάρχουν όμως και πλάσματα. Τα πλάσματα είναι η ποιητική δημιουργία και πίσω απ’ αυτά κρύβεται ο ποιητής, που μετατρέπει τον Ιωάννη Παπαδημητρίου σε τρυφερό ποιητικό φερέφωνό του, που ζητάει ως τελευταία χάρη πριν να τουφεκισθεί ένα τσιγάρο».

Έκλεισε λέγοντας πώς «ο Παπαδημητρίου όχι μόνο υπερασπίζεται τον εαυτό του και τους συντρόφους του αλλά γίνεται και δημόσιος κατήγορος. Κατηγορεί, σαρκάζει και χλευάζει όλους εμάς τους σύγχρονους και νεότερους για την χωρίς νόημα ζωή και την προκοπή μας. Μας κατηγορεί για τα χαλαρά αισθήματά μας, την αδιαφορία μας απέναντι στο φτωχό, τον πάσχοντα και τον πρόσφυγα. Μας οικτίρει ακόμη και για το θάνατό μας. Εκείνος, καπνίζοντας το τελευταίο τσιγάρο, αισθάνεται στο πετσί τον θάνατό του, εμείς αντίθετα θα πεθάνουμε ίσως χορτάτοι αλλά σίγουρα ανίδεοι. Ο ληστής τελικά γίνεται ένας ιδεολόγος, με οικολογικές και κοινωνικές ευαισθησίες, που μπορεί να ασκεί κοινωνική κριτική και να φιλοσοφεί για τα ανθρώπινα».

Ο κ. Νίκος Γραίκος συνέχισε λέγοντας πώς, «Το βιβλίο του Αντώνη Κάλφα είναι κυρίως ένα «τοποφιλικό αφήγημα ιστορικής και πολιτισμικής συνείδησης, ένας θεατρικός μονόλογος που ενώ σε συγχρονικό επίπεδο φαίνεται να ομιλεί ο λήσταρχος Παπαδημητρίου, στην ουσία μιλά ο ίδιος ο ποιητής διαπλέκοντας διαχρονικές μνήμες και βιώματα και καταγγέλλοντας τις διαχρονικές νοοτροπίες της αστικής καθημερινότητας, τις πολιτικές της συντήρησης τις ηθικιστικές και θρησκευτικές υποκρισίες, τις ανερωτικές συμβάσεις, ανυψώνοντας έτσι τις προσωπικές ευθύνες έναντι της ιστορίας».

Στην παρέμβασή του ο Βασίλης Καραγιάννης, με τον ανατρεπτικό του λόγο και το πηγαίο του χιούμορ, που είναι απόλαυση να τον ακούς, αναφέρθηκε στο περιεχόμενο του βιβλίου και στην καλαίσθητη έκδοση. Ο Αντώνης Κάλφας αφού ευχαρίστησε τους παρευρισκόμενους αλλά και όλους όσους βοήθησαν στην επιτυχία της εκδήλωσης, είπε πώς εμπνεύστηκε το έργο του αλλά ανακοίνωσε ότι στις αρχές του νέου χρόνου θα γίνει μια παράσταση βασισμένη στο ποιητικό του μονόλογο.

Αμέσως μετά παραχώρησε την θέση του στον νέο αλλά πολλά υποσχόμενο φιλόλογο Φοίβο Τσικλιά που με την μεστή και αξιόλογη παρέμβαση εντυπωσίασε το αναγνωστικό κοινό. Μου άρεσε ο συσχετισμός που έκανε στην αρχή, του λήσταρχου Ιωάννη Παπαδημητρίου με τον «Ευαίσθητο ληστή» του Νίκου. Όπως ο ληστής του Γκάτσου προσπάθησε να απαλύνει τον πόνο των φτωχών και των ορφανών, που πορεύτηκε στη ζωή του «με το ‘να χέρι στο σπαθί και τ’ άλλο στο βαγγέλιο», έτσι συναντούμε και στο Τελευταίο τσιγάρο του Αντώνη Κάλφα.

Ανέφερε μεταξύ άλλων, «Συναντάμε τον Ιωάννη Παπαδημητρίου, λήσταρχο από τη Δρυάνιστα, που μονολογεί μία ημέρα πριν και πολλές ημέρες μετά την εκτέλεσή του. Συναντάμε έναν άνθρωπο δυναμικό αλλά και ευαίσθητο, ερωτευμένο με τις όμορφες γυναίκες και με την ομορφιά της φύσης. Έναν άνθρωπο που δε χώρεσε στην υγρασία και τη στενότητα της αστικής ζωής και διέφυγε στα βουνά. Η ποιητική φόρμα του Αντώνη Κάλφα, ως είθισται άρτια δομημένη και μοντέρνα στην τεχνική της, επιτρέπει να εκφραστούν με σαφήνεια οι αιχμές του μονολόγου του Παπαδημητρίου. Μέσα από το μονόλογο ξεπηδά συνεχώς ο τόπος, εν προκειμένω ο δικός μας τόπος, η Πιερία. Μπορούμε να διακρίνουμε τον τόπο του Τελευταίου τσιγάρου σε δύο κατηγορίες, αλληλένδετες από τη μία και συγκρουόμενες από την άλλη. Στη μία πλευρά, η Κατερίνη και η αστική όψη της Πιερίας. Στην άλλη, η φύση και πιο συγκεκριμένα τα βουνά της Πιερίας. Είκοσι και πλέον χρόνια μετά το θάνατό του, ο Παπαδημητρίου αντικρίζει γύρω από τη μεταπολεμική Κατερίνη «Χωριά της Αντίστασης […] χωριά ερειπωμένα εκτελεσθέντες του Αγίου Δημητρίου και του Τριλόφου». Το βλέμμα του φτάνει, το 1964, να παρακολουθήσει τη συγκέντρωση της ΕΔΑ με τον Ηλία Ηλιού στην πλατεία της Κατερίνης. Τέλος, ο εκτελεσμένος λήσταρχος έρχεται από το παρελθόν να κατηγορήσει το παρόν της πόλης. Με μια ηχηρή καταγγελτική φωνή, ο Παπαδημητρίου ασκεί αυστηρό έλεγχο στη σύγχρονή μας Κατερίνη και ιδιαίτερα στους πολίτες της. Βρισκόμαστε συνεπώς αντιμέτωποι με έναν ποιητικό λόγο ρέοντα και σφριγηλό, άρτια δομημένο, πλούσιο σε λεξιλόγιο και σε υλικό για το παρελθόν του τόπου μας. Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα ποίημα που «βλέπει» την Πιερία και την Κατερίνη με μία διαχρονική ματιά. Πολύ περισσότερο, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα ποίημα που δένει αρμονικά και αριστοτεχνικά στο εσωτερικό του εικόνες του τόπου που καλύπτουν μια χρονική περίοδο περίπου εκατό ετών. Ανάμεσα στα τόσα άλλα, ο Ιωάννης Παπαδημητρίου δηλώνει πως: «Δουλειά μου ήτανε να φέρνω κοντά το μέλλον»…… Ο Αντώνης Κάλφας το επιχειρεί μέσω της ποιητικής καταβύθισης στο ιστορικό παρελθόν της Πιερίας. Και νομίζω πως τα καταφέρνει εξαιρετικά».

«Ποια είναι λοιπόν η ζωή σας
άσημη ασήμαντη κι ανυπεράσπιστη από
παντού όπως κι η πόλη σας ασήμαντη
κι’ αστεία ακόμα και τα λίγα πλατάνια
τα ξεριζώσατε οι ανίκανοι για λεβεντιά
είχατε μία Ριζάρειο και την κάνατε τσιμέντο
με το μπετόν μυαλό που κουβαλάτε δεν
πρόκειται να πάτε παραπέρα …»

Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με μπουφέ στο φουαγιέ του θεάτρου δίνοντας ευχές στον συγγραφέα να είναι καλοτάξιδο.